Häzirki döwürde akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragynyň edebi mirasyny öwrenmäge we ony ýaş nesle wagyz etmäge uly mümkinçilikler döredilýär. Ynsan kalbynda uly orun tutan, şygyrlary nesilden-nesle geçip dowam edip gelýän dana şahyrymyzyň edebi döredijiligi bu günki gün görelde mekdebine öwrüldi. Magtymguly atamyzyň watansöýüjiligi, agzybirligi, dost-doganlygy ündeýän hem-de edep-terbiýeçilik ähmiýetli çuň many-mazmunly şygyrlarynyň ösüp gelýän ýaş nesli watançylyk ruhunda terbiýelemekde ähmiýeti örän uly hasaplanýar. Dana şahyryň şygyrlarynda Watana bolan ummasyz söýgi, uly buýsanç örboýuna galýar. Onuň «Türkmeniň» atly goşgusynda eziz Diýaryna, onuň gözel tebigatyna bolan gyzgyn söýgüsi örän ýiti duýulýar: Jeýhun bilen bahry Hazar arasy, Çöl üstünden öser ýeli türkmeniň. Gül-gunçasy, gara gözüm garasy, Gara dagdan iner sili türkmeniň. Akyldar şahyrymyz köňülleriň, başlaryň bir bolup, bir supranyň başynda jem bolan halkyň öňünde hiç bir güýjüň durup bilmejekdigini, hatda toprak-daşlaryň hem erejekdigini öwran-öwran tekrarlaýar: Köňüller, ýürekler bir bolup başlar, Tartsa ýygyn, erär topraklar-daşlar, Bir suprada taýýar kylynsa aşlar, Göteriler ol ykbaly türkmeniň. Magtymguly Pyragynyň şygryýet älemini umman çuňlugyna deňemek bolýar. Şahyryň döredijiliginde öwüt-nesihat mazmunly goşgular hem giň orun tutýar. Ol halkynyň bir-biregi goldap, özara gowy gatnaşykda bolmaklaryny, sarpasyny saklamaklaryny we gerek ýerinde ýardam bermeklerini sargapdyr. Galyberse-de, ynsanlara durmuşda özüňi alyp barmagyň kada-kanunlaryny, belent adamkärçilikli garaýyşlary ündäpdir. Şahyr öwüt-nesihatlaryny merdiň we namardyň keşbi arkaly çeper suratlandyrýar. Şahyr: Mert çykar myhmana güler ýüz bile, Namart özün gizlär myhman ýoluksa — diýen setirler arkaly mert bilen namardyň aratapawudyny aýyl-saýyl etmegi başarypdyr. Magtymguly atamyz ýaly beýik şahsyýetleri tirsegine galdyryp, olaryň döredijiligini dünýä ýaýmakda taýsyz tagallalar edýän Gahryman Arkadagymyzyň we Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň il-ýurt bähbitli işleri hemişe rowaçlyklara beslensin!  

Türkmen halkynyň Milli Lideri Gahryman Arkadagymyzyň «Döwlet guşy» romanynda Magtymguly Pyraga goýulýan sarpanyň belentdigini has aýdyň görmek bolýar. Magtymguly Pyragy diňe bir döwrüň şahyry däl, eýsem, umumadamzat şahyry. Onuň pikirleri ynsan durmuşynda, ýaşaýşynda häli-şindi gabat gelýär. Şonuň üçin hem Magtymguly Pyragy hakdan içen şahyr hasaplanylýar. Akyldar şahyryň döredijiliginde ynsan mertebesi belent tutulýar. Şahyr döwrüniň taryhy, durmuş şertine laýyklykda, ynsan mertebesini, onuň jemgyýetde tutýan ornuny çuň many-mazmuna ýugrulan halk pähimlerinden gözbaş alyp gaýdýan şahyrana pikirleriň esasynda ýokary galdyrýar. Ol ynsanperwerligiň, edermenligiň, päk söýginiň, arassa ahlagyň ynsan häsiýetiniň açarydygyny şahyrana beýan edýär. Magtymguly ynsan mertebesiniň ussat waspçysy. Bu babatda ol Nowaýynyň, Ýasawynyň, Balasagunlynyň, Rownakynyň, Süleýman Bakyrganyň edebi ýörelgesini dowam etdirýär. Ynsan mertebesi barada özünden öň şygyr sungatynda gazanylan gymmatlygy belli bir milli ýörelgä salyp, oňa çuň we giň, anyk we çeper many berýär. Nakyllarda, rowaýatlarda, ertekilerde we dessanlarda beýan edilen ynsan mertebesi şahyryň döredijiliginde täze basgançaga galýar. Magtymguly Pyragy ynsana mahsus häsiýetleri, edim-gylymlary bir ulgama düzüp, olary häsiýetleri boýunça toparlara bölýär. Şahyr: «Mal ýagşy» goşgusynda adam bilen adamy tapawutlandyrýan gylyk-häsiýetler barada şeýle diýýär: Adam bolup, adam gadryn bilmeýen, Ondan ki bir otlap ýören mal ýagşy. Sözlegende söz manysyn bilmeýen, Ondan ki bir gepläp bilmez lal ýagşy. Şahyryň ynsan mertebesi hakyndaky pikirleri çeper döredijilikde özboluşly gazanylan gymmatlykdyr. Olar millidir, şol bir wagtda ähli halklara degişlidir. Magtymguly Pyragy baradaky halky kyssalarda berilýän çeper maglumatlara görä, şahyr ynsan mertebesiniň goragçysy hökmünde çykyş edýär.

       Daşoguz welaýatynyň Garaşsyzlyk etrabyny bagşy-sazandalar mesgeni diýsek, megerem, öte geçdigimiz bolmasa gerek. Bu toprakda ýaşap, özüniň ajaýyp sungaty bilen meşhurlyk gazanan halypa bagşy-sazandalardan Türkmenistanyň halk bagşylary Magtymguly Garlyýew, Sapar Bekiýew, bagşylar Ryzaguly Ataýew, Gurban Seýitmämmedow, Amandurdy Babaýew, halypa sazanda Orazmyrat Gurbanýazow dagyny welaýatymyzyň aýdym-saz söýüjileri ýagşy günlerde ýatlaýarlar. Şolaryň yzysüre ýetişen Türkmenistanyň halk artisti Sähetmämmet Rejepbaýew, Türkmenistanyň at gazanan bagşylary Bäşim Ryzagulyýew, Söýün Amanow, bagşy Bäşim Mämmedow, gyjakçy sazanda Bagtyýar Tagandurdyýew dagyny şu pursat agzap geçsek ýerine düşer. Ynha, bu günki günde türkmeniň milli aýdym-saz sungatyny ösdürmekde ýene-de bir ýaş bagşy tanalyp ugrady. Oňa Çeper Myratgulyýewa diýýärler. Bu ýaş bagşy ýokarda ady agzalan etrapda dünýä inýär. Aýdym-saza bolan höwesi onda ýaşlygyndan döreýär. Geljekki bagşy heniz okuwçy ýyllarynda mekdepde geçirilýän sapakdan daşary medeni-köpçülik çärelerine yzygiderli gatnaşýar. Oňa orta mekdepde okaýarka türkmen aýdym-sazlarynyň inçe tilsimlerini Bahar Suhanowa öwredýär. Ýaş bagşy şol döwürde «Gyzlaryň», «Aý indi», «Mukamlar başy», «Gümmürlendi» ýaly meşhur aýdymlary öwrenýär. Ol orta mekdepde okamak bilen, aýdym-sazlary içgin öwrenmek hem-de öz sesini aýawly saklamak ýaly inçe syrlara aýratyn üns berýär. Şeýlelikde, Çeper Myratgulyýewa etrabyň çagalar sungat mekdebiniň bagşyçylyk bölümine aýdym-saz öwrenmäge gatnap başlaýar. Bu ýerde oňa mekdepde öwrenen zatlaryny täzeden taraşlamaga bagşy mugallym Akmyrat Gurbanmämedow hem-de Aýjemal Weýisowa dagy ýakyndan ýardam berýärler. Aýdym-saza bolan höwesi ony 2019-njy ýylda döwletimiziň mekdepleriniň arasynda geçirilen «Bitaraplyk waspy dillerde dessan» atly bäsleşige gatnaşmaga alyp barýar. Ol zehinli çagalaryň arasynda geçirilýän şeýle uly bäsleşikde ikinji orna mynasyp bolýar. Ýaş bagşy Çeper Myratgulyýewada yhlas, hyjuw bar. Onuň dutary ökde çalmak, häzirki zaman hem-de halk heňlerini ussatlarça öwrenmek, dessanlary il-halka çeperleşdirip ýetirmek ýaly arzuwlary bar. Geljegine uly umyt bildirilýän ýaş bagşyny ýurdumyzda geçirilýän baýramçylyk çärelerinde eli dutarly görmek bolýar. Onuň häzirki joşup aýdýan aýdymlaryny, çalýan sazlaryny diňleseň, halk dessanlaryny ýerine ýetirişine syn etseň, geljekde onuň zehinli zenan bagşy bolup ýetişjekdigine ynamyň artýar. — Sungat adamsy örän synçy bolýar. Synçy bolmak diýmek oturan ýeriňi synlamak däl-de, özüňden öňki sungat älemindäki ägirt halypalary, at gazanyp öten sazandalary, bagşylary köp diňläp, olara meňzejek bolmakdyr. Şu ýerde ýekeje mysala ýüzleneýin. Türkmen ülkesinde özleriniň aýdym-dessanlary bilen meşhurlyk gazanan zenan bagşylar Akjagül Myradowa, Sülgün Meretgeldiýewa, Ejegül Annamyradowa, Aýgül Alyýewa, Haljan Ataýewa, Aýbibi Atahanowa, Bahar Agaýewa, Gurbangül Amanowa dagy bu günki günde giňden tanalýar. Ýaşlygymda meniň aýdym-saza bolan höwesim, öwrenen zatlarym, elbetde, yrýa gitmedi. Mundan 3-4 ýyl ozal men Daşoguzyň Magtymguly Garlyýew adyndaky ýörite sungat mekdebiniň bagşyçylyk sungaty bölümine okuwa geldim. Häzir bu mukamlar mesgeniniň ahyrky ýylynda okaýaryn — diýip, ol öz bagşyçylyk sungatyna gelşi hakda söz açýar. Bu ýerde ýaş bagşy gyz okuw jaýynyň halypa mugallymlary Söýün Amanow, Myrat Halbaýew, Göwher Ahmedowa, Gurbangeldi Söýünow ýaly iş tejribesi ýetik sungat ussatlaryndan aýdym-sazyň, bagşyçylyk sungatynyň inçe syrlaryny irginsiz öwrenýär. Ýaş bagşy häzirki zaman, halk heňlerini, olaryň döreýiş taryhy bilen birlikde, gadymy şa dessanlarymyzy ürç edip öwrenýär. Elbetde, bagşy boljak bolsaň, halypa görmeli, olaryň aýdym aýdyşyna, saz çalşyna, dessan sanaýşyna syn etmeli bolýarsyň. Eliňe dutar alyp orta çykyp, özüňe bagşy diýdirmek, elbetde, ýeňil-ýelpaý iş däl. Onuň üçin köp okamaly, köp zat öwrenmeli, halypalary yzygiderli diňlemeli. Çeper Myratgulyýewa bu zatlara oňat düşünýär. Aýratyn bellemeli zatlaryň biri-de, onuň inçeden gelen gaýnawly owazy bar. Eli, barmaklary dutar perdelerinde ýeňil hereket edýär. Aýdýan aýdymlarynda owazydyr el hereketi gyjakçysy bilen deň gopýar. Häzirki wagtda ýaş bagşy halypalarynyň goldawy bilen «Göroglynyň öýlenişi», «Şasenem-Garyp» ýaly meşhur dessanlary yhlas bilen öwrenýär.  

«Türkmen keşdeçilik sungaty — milli mirasymyz» ady bilen, Türkmenistanyň Zenanlar birleşiginiň Merkezi geňeşiniň, Kärdeşler arkalaşyklarynyň Milli merkeziniň, ÝUNESKO-nyň işleri barada Türkmenistanyň Milli toparynyň sekretariatynyň hem-de Telewideniýe, radiogepleşikler we kinematografiýa baradaky döwlet komitetiniň bilelikde yglan eden bäsleşiginiň Daşoguz welaýat tapgyry ýokary guramaçylyk derejesinde geçirildi. «Bagt köşgi» toý dabaralary merkezinde geçirilen bäsleşigiň bu tapgyryna onuň deslapky tapgyrynda ýeňiji bolan gyz-gelinleriň köp sanlysy gatnaşdylar. Döwre gurap ýerleşdirilen milli el işleriniň ajaýyp nusgalary owadan görnüşleri bilen hemmeleriň ünsüni özüne çekdi. Hususan-da, bäsdeş zenanlara uly hyjuw eçildi. Olar owadan bezelen sahnada ýokary joşgun bilen çykyş etdiler. Şonda keşdeçilik bilen meşgullanyşlary, ony ösdürmäge goşýan goşantlary, bu işe başlamak üçin gerekli zatlar, ilkinji taýýarlyk işler barada gürrüň berdiler. Özleriniň saýlap alan keşdeleriniň waspyny ýetirdiler. Olaryň ýerine ýetirýän işlerine eminler topary tarapyndan gözegçilik edildi. Bu bolsa keşdeçi zenanlaryň bu inçe sungata gatnaşygyny has ýakyndan synlamaga uly mümkinçilik boldy. Soňra olar owadan keşdeler bilen nagyşlanan lybaslaryny geýip, çeper sözleriň üsti bilen onuň waspyny ýetirdiler. Çeper elli zenanlaryň bu işe ussatlygy olaryň ýerine ýetiren çykyşlarynyň üsti bilen doly açylyp görkezildi. Netijede, aýratyn zehin-ussatlygy bilen tapawutlanyp, Şabat etrabynyň medeniýet merkeziniň direktory Ýaňyl Ödebaýewa 1-nji orna, Boldumsaz etrabyndaky 2-nji orta mekdebiň mugallymy Ogulnur Hanmedowa 2-nji orna mynasyp bolup, bu bäsleşigiň döwlet tapgyryna gatnaşmaga hukuk gazandylar. Ýeňijilere we beýleki gatnaşyjylara TKA-nyň Daşoguz welaýat birleşmesiniň ýadygärlik sowgatlary gowşuryldy. Welaýatyň tanymal zenan bagşylarynyň ýerine ýetiren ajaýyp aýdymlary hemmelere ruhy lezzet paýlady.

Ýurdumyzda milli medeniýetimiziň, sungatymyzyň ösüşleri ýokary derejelere göterilip, dünýä ýüzünde meşhurlyga eýe bolýar. Halkymyzyň sadadan gelen gurluşa eýe bolan, jadylaýjy owazy bilen ilkinji gezekde göreni we diňleýjini özüne maýyl edýän saz gurallarynyň biri hem gopuzdyr. Türkmen halkynyň Milli Lideri Gahryman Arkadagymyzyň jöwher paýhasyndan dörän «Ile döwlet geler bolsa...» atly ajaýyp eserinde bu saz guraly barada şeýle diýilýär: «Türkmenlerde gopuz jenneti owazlary berýän mukaddes saz guraly hasaplanylýar». Gadymy we giňden ýaýran saz gurallarynyň biri bolan gopuz dünýäniň 200-den gowrak halkynyň milli saz guraly hasaplanmak bilen, türkmen halkynyň hem iň gadymy saz gurallarynyň biridir. «Gop», «uz» diýen söz birikmelerinden emele gelen «gopuz» sözi «belent owaz» diýen manyny berýär. Inçeden gelen jadylaýjy owaz çykarýan gopuz, esasan hem, gyzlaryň saz guraly bolupdyr. Türkmen gyzlarynyň ählisiniň bukjasynda gopuzyň bolmagy bolsa olaryň gopuz çalmagy başarandyklaryndan habar berýär. Ir döwürlerde gyzlar üýşüp, üme edip, el işlerine meşgul bolanlarynda, gaýma gaýanlarynda, keşde çekenlerinde gezekleşip gopuz çalypdyrlar. Gopuzyň şirin owazy gyzlaryň ruhuny göteripdir, ýadawlygyny aýrypdyr. Hatda on-on iki ýaşlyja gyzjagazlar hem gopuz çalmaklyga, gopuzly bolmaklyga höwes edipdirler. Şol ýaşdaky gyzjagazlar üçin gopuz iň gymmatbaha sowgat bolupdyr. Köplenç halatlarda gyzlar gopuzy alaja baga berkidip, boýunlaryndan asypdyrlar. Bu täsin saz guraly häzirki günlerde hem ulanylýar. Onuň täsin taraplarynyň ýene-de biri, gopuz çalmagy öwrenmek üçin ýörite mekdeplere, sungat ojaklaryna gatnamak hökman däl. Bu uly ýaşly gyzlar tarapyndan kiçi ýaşly gyzlara öwredilip gelnipdir. Ýöne türkmen gyzlarynyň gopuzda çalýan sazlaryna diň salanyňda, olaryň bu ugurdan ýörite mekdep gutaran ýaly, kämil derejä ýetendikleriniň şaýady bolýarsyň. Bu saz guraly diňe bir türkmen halkynda meşhur bolman, türki halklaryň ählisinde hem duş gelýär. Ýöne halklaryň milli medeniýetiniň bir kökden ýaýrandygyna garamazdan, türkmen gopuzynyň sazlarynda mese-mälim aýratynlyklary duýmak bolýar. Türkmen tebigatyna mahsus bolan guşlaryň saýraýşyna, türkmen halylary dokalanda emele gelýän kerweniň jaňynyň sesine meňzedilip döredilen sazlar diňe türkmen gyzlarynyň gopuzlarynyň sazlarynda gabat gelýär. Bu hem bolsa bu sadaja saz guralynda ýerine ýetirilýän sazlaryň gadymyýetden habar berýän gymmatly mirasdygyna şaýatlyk edýär. Gadymda obalarda gopuz ýasaýan ussalar bolupdyr we bu hünär nesilden nesle, halypadan şägirde geçirilip gelnipdir. Häzirki ajaýyp döwrümizde ýurdumyzyň toý-baýramlarynda, geçirilýän baýramçylyk dabaralarynda, medeni çärelerde beýleki milli saz gurallarymyz bilen bir hatarda, gopuzyň jadylaýjy owazy belentden ýaňlanýar. Bu bolsa milli sungatymyzyň mynasyp dowam etdirilýändiginiň güwäsidir.  

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe ata Watanymyzda milli medeniýetimizi sungatymyzy ösdürmäge ýokary derejede üns berilýär. Bu babatda durmuşa geçirilýän işler aýratyn belläp geçmäge mynasyp. Esasan hem milli saz guralymyz bolan dutarda saz çalmak, aýdym aýtmak, ata-babalarymyzdan miras bolup arkama-arka geçip gelýän halypa-şägirtlik ýolunyň mynasyp dowam etdirilmegini gazanmak maksadynda hem sungat älemine täze gadam basan ýaşlaryň bu ugra bolan höweslerini artdyrmak, täze ýaş zehinleri ýüze çykarmak boýunça dürli medeni çäreler, bäsleşikler yzygiderli geçirilýär. Ençeme halypa bagşy-sazandalaryň kemala gelen topragynda önüp-ösüp, olaryň ýoluny dowam etdirmegi ýüreginde besläp, goşa tara erk edip, şirin mukamlary çalmagyň, halypalaryň döredip giden aýdymlaryny aýtmagyň inçe tilsimlerini öwrenmäge başlan ýaş bagşy-sazandalaryň arasynda geçirilýän şeýle bäsleşikler olaryň bu ugra hasam yhlasly ýapyşmaklaryna, öz üstlerinde irginsiz işläp kämilleşmeklerine uly itergi berýär. Golaýda Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Ýaşlar guramasynyň Daşoguz welaýatynyň Görogly etrap geňeşi etrapdaky çagalar sungat mekdebinde «Halypalaryň ýoly bilen» atly aýdym-sazly bäsleşik geçirdi. Bäsleşigiň dowamynda oňa gatnaşýan okuwçylar Watanymyzy, bagtyýar döwrümizi, ajaýyp döwrümizde ýurdumyzda ýetilýän belent sepgitleri wasp edýän aýdymlaryň birini ýerine ýetirmek bilen öz başarnyklaryny görkezdiler. Eminler toparynyň agzalary okuwçylaryň saz çalyşlaryna, aýdym aýdyşlaryna baha berip, olaryň arasyndan has zehinli ýaşlary ýüze çykardylar. Netijede, etrapdaky çagalar sungat mekdebiniň bagşy hünäriniň 3-nji synp okuwçysy Ahmet Baýramgeldiýew 1-nji orna, bagşy hünäriniň 4-nji synpynda okaýan okuwçylary Mergen Goçnazarow 2-nji orna, Batyr Tekäýew 3-nji orna mynasyp boldular. Aýdym-saz bäsleşiginiň ýeňijilerine TMÝG-niň etrap geňeşiniň hem-de çagalar sungat mekdebiniň Hormat hatlary gowşuryldy.  

Ene-mamalarymyzyň gadym döwürlerde dokan matalarynyň biri-de ketenidir. Keteni, aslynda ösümligiň ady bolup, bu at şol ösümligiň süýüminden dokalandygy üçin mata hem geçipdir. Keteni ösümligi, ondan süýüm alyp mata dokalyşy hakda belli ýazyjymyz Osman Ödäýewiň «Yşkyň keşbi» romanynda şeýle jümleler bar: «Keteni ösümligi bolsa Gün (Hun, Oguz) derýasynyň kenaryndaky gür sümme tokaýlygyň içinde biçak kän, olar ösümlikleriň, tokaýlygyň içinde älemgoşar deýin mesaňa bolup dur. Şeýle bolansoň, keteni ösümligini ýygnamak o diýen kyn däl. Keteni ösümligi ýetişende gyz-gelinler üýşüşip gidýärler-de, bütin maşgalasyna ýeter ýalysyny ýygyp getirýärler, soňam olary guradyp, ýörite ýasalan tarada keteniniň süýümlerinden mata dokaýarlar». Şeýle hem awtor romanynyň soňundaky düşündirişde keteni barada şeýle diýipdir: «Keteni — Hytaýda, Merkezi Aziýada, aýratyn-da, Oguz derýasynyň kenarynda ösýän dürli öwüşginli ösümlik. Bu ösümlik guradylyp ondan süýüm alnypdyr, süýümlerden hem lälezarlygy ýatladyp duran ýiti gyzyl, sary, ýaşyl reňkli, buzgunç ysly matalar dokalypdyr. Bu ösümligiň dänelerinden atyr, ýag alypdyrlar we ol ýaglary nakgaşlykda peýdalanypdyrlar...». Görşümiz ýaly, keteni matasy ilki ösümlikden alnan süýümden dokalypdyr, soňy bilen bolsa ony ýüpek gurçugynyň pilesinden alnan süýümden dokap ugrapdyrlar. Ähli ýerde keteni ösümligi bitmänsoň, şeýle-de, ösümlikden edilen matanyň hili pesräk, ömri gysgarak bolansoň sap ýüpekden taýýarlanylýan ketenileriň meşhurlygy barha artypdyr. Zenanlaryň ýaşyna görä reňkini saýlap geýýän ketenisi toý lybasy hökmünde örän ýörgünli bolupdyr. Ol reňki, öwüşgini, hiliniň ýokarylygy, saglyk üçin peýdalydygy bilen beýleki matalardan tapawutlanýar. Irki döwürlerde, esasan, gyzyl ýa-da ýaşyl görnüşde bolan ketenileriň reňk öwüşgini häzirki döwürde has baýlaşdy. Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe zenanlarymyz ak, sary, mawy we beýleki reňkdäki ketenileri hem höwes bilen geýýärler. Elbetde, ketenileriň her reňkiniň öz manysynyň bolandygyny hem bellemek gerek. Mysal üçin, gyzyl reňk lälezarlygyň, diriligiň, şadyýanlygyň nyşany bolsa, ýaşyl reňk ony geýeniň we onuň töweregindäkileriň ruhubelentlik, durmuşa hyjuwlylyk, duýgularyny joşdurypdyr. Häzirki döwürde giňden ýaýran ak reňkli keteniler hem aklygyň, bagtyň alamaty bolup, zenanlarymyzyň gözelligine gözellik goşýar. Biziň halkymyz öz ketenisini başga milletleriň ýüpek matalaryndan tapawutlandyrmak üçin iki gyrasyna sary reňkli zolak çekip, ony «Türkmen ýoly» diýip atlandyrypdyr. Ýurdumyzyň güneşlidigini aňladýan sary zolaklardaky alaja bolsa, gözden, dilden goramak üçin niýetlenendir. Keteni matasy ynsan saglygy üçin-de örän peýdalydyr. Ata-babalarymyzyň gyzamyk çykaran çaga gyzyl keteni köýnegini geýdirmek däbi häli-häzire çenli saklanyp galypdyr. Keteni gyşyna ýylylyk, tomsuna salkynlyk berýär. Şeýlelik bilen, bedeniň öýjüklerine dem almaga kömek edýär. Halk arasynda keteniniň ýüpek gurçugynyň pilesinden dokalyp başlanmagy hem-de onuň saglyga täsiri hakda şeýle rowaýat bar. «Günlerde bir gün lapykeç halda barýan ýigidiň öňünden bir ýaşuly çykyp, onuň halyndan habar alýar. Ýigit ýarawsyz ýatan ejesine hiç hili em tapyp bilmeýändigini aýdýar. Ýaşuly ýigide tut agajyna gurçuk goýberip pile saratmagy, onuň ýüpeginden alnan süýümi gyrmyzy reňke boýamagy hem-de ondan mata dokadyp, ejesine köýnek geýdirmegi maslahat berýär. Ýigit ýaşulynyň diýşi ýaly edýär welin, ejesi keselinden saplanyp ötägidýär. Bu gudrata haýran galan aýal, şondan soň keteni matasyny dokap başlapdyr we ony goňşy-golamlaryň gelin-gyzlaryna-da öwredipdir».    

Gündogarda gaýtadan döreýiş medeniýetiniň ýüze çykmagynda we rowaçlanmagynda öz döwründe Aziýanyň altyn täji hasaplanan Gün şäheriniň — Köneürgenjiň ähmiýeti örän uly bolupdyr. Köneürgençde ýaşan alymlar, şahyrlar, heýkeltaraşlar, suratkeşler yslam medeniýetini görlüp-eşidilmedik ýokary derejä galdyrypdyrlar. Olara mysal edip Al-Birunyny, Musa al-Horezmini, Al-Farabyny, ibn Sinany, Hoja Ahmet Ýasawyny we beýlekileri ýatlamak mümkin. Şolaryň biri hem türkmen halkynyň arasynda Mahmyt pälwan, Pilmahmyt, Mahmyt ata, Ysmamyt ata ýaly atlar bilen belli bolan Mahmyt pälwandyr. Bu pälwan we onuň kakasy Pirýar weli hakda hormatly Prezidentimiz «Türkmenistan — Beýik Ýüpek ýolunyň ýüregi» atly kitabynda hem ýatlap geçýär. Mahmyt pälwan XIII-XIV asyrlaryň sepgidinde ýaşan, çawy äleme ýaýran, ýagyrnysy ömür ýere degmedik şahyrlaryň biri bolupdyr. Mahmyt pälwan özüniň edermenligi, batyrlygy, gaýduwsyzlygy, pähim-paýhasy bilen uly abraý gazanypdyr. Taryhy maglumatlara görä, Mahmyt pälwan Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň gülläp ösen döwründe bu ýerde ýaşan, öz döwrüniň meşhur şahsyýetleriniň biri bolan weliniň ogludyr. Bu şahsyýet barada doly we takyk maglumatlar gelip ýetmedik hem bolsa, türkmen, özbek, rus alymlary Mahmyt pälwan barada ençeme golýazmalardan, halk arasynda gadymyýetden bäri aýdylyp gelinýän rowaýatlardan, hekaýatlardan peýdalanyp, onuň ýaşaýyş durmuşyny, edebi mirasyny dikeltmek üçin köp işleri edipdirler. Köneürgenç Çingiz hanyň basybalyjy goşunlary tarapyndan weýrançylyga sezewar edilenden soňra, onuň ilaty dürli ýerlere göçüpdir. Pirýar weli hem maşgalasy bilen Hywa şäherine göçmegi müwessa bilýär. Şol wagt onuň aýaly hamyla eken. Olar Hywa barýarkalar, ýolda Horezmiň ozalky paýtagty bolan Kät (Kyýat) galasyna ýetenlerinde Pirýar weliniň ogly bolýar, ol oglanjyga Mahmyt diýip at dakýarlar. Mahmyt ýaşlygyndan milli göreşi, at çapmagy, gylyçlaşmagy, awa-şikara gitmegi gowy görüpdir. Ol 15 ýaşyna ýetende güýçli pälwan bolup ýetişipdir. Mahmyt pälwan diňe bir türkmen topragynda däl, eýsem, ýakyn we alysdaky döwletlerde hem pälwanlygy bilen meşhurlyga eýe bolýar. Ol Eýranyň, Horasanyň, Hindistanyň we beýleki ýurtlaryň pälwanlaryny hem göreşde ýeňip, uly şöhrat gazanypdyr. Güýç synanyşmakda, akyl babatda hiç kim Mahmyt pälwan bilen bäsleşip bilmändir. Rowaýatlara görä, ol özüne bäsdeş tapmak we güýç synanyşmak üçin kiçi we uly Aziýa, Kawkaza syýahat edipdir. Jahankeşdelik eden ýerlerinde göreş tutup, uly at-abraýa, şa serpaýlaryna mynasyp bolupdyr. Hindistanda gazanan ýeňişleri üçin hindi şasy oňa äpet pil sowgat edipdir. Ol şol pil bilen öz ýurduna dolanyp gelenden soňra, halk ony Pilmahmyt diýip atlandyrypdyr. Ýene bir rowaýata görä, bir gezek ony goňşy ýurduň şasy tutuş Gündogarda belli bolan pälwanlar bilen ýaryşmaga çagyrýar. Mahmyt pälwan bu gezek hem gezek-gezegine ähli pälwanlar bilen göreşip, olaryň ählisinden üstün çykýar. Şa onuň adaty bolmadyk gujur-gaýratyna haýran galýar we oňa ýüzlenip: — Aýt, pälwan, nähili baýrak gerek bolsa, islegiňi bitireýin! — diýýär. Şonda Mahmyt pälwan hiç hili halat-serpaý, altyn-kümüş, mal-mülk soraman, patyşanyň ýurdunda ýesir saklanýan ildeşleriniň bir öküziň derisiniň içine ýerleşenlerini boşatmagyny soraýar. Patyşa onuň bilen derrew ylalaşýar we öküziň derisini getirmegi buýurýar. Mahmyt pälwan öküziň derisini inçejik tasma görnüşinde kesip, olary bir-birine sepläp, uzyn ýüp işipdir. Ol ýüpi giden meýdana aýlap, uly halka emele getiripdir hem-de şol uly halkanyň içine öz ildeşleriniň ählisini ýerleşdiripdir. Onuň bu ugurtapyjylygyna haýran galan şa beren sözünde durmaga mejbur bolupdyr. Mahmyt pälwan şeýdip öz watandaşlaryny ýesirlikden halas edipdir. Bu waka dutarynyň kömegi bilen agasyny ýesirlikden halas eden Şükür bagşynyň ykbaly bilen baglanyşykly wakany ýadyňa salýar. Edil Şükür bagşy ýaly, Mahmyt pälwan hem gujur-gaýraty hem-de ýiti paýhasy bilen ildeşlerini ýesirlikden halas edýär. Taryhy maglumatlara görä, ol 79 ýyl ömrüniň dowamynda bir gezek hem göreşde ýagyrnysy ýere degmedik pälwanlaryň biri bolupdyr. Ýöne halk arasynda ýaýran rowaýata görä, Mahmyt pälwan bir gezek bilgeşleýin ýykylypdyr. Bu waka şeýle bolupdyr. Goňşy ýurtlaryň patyşalarynyň biri uly toý tutýar. Şol toýa-da Eýranyň, Turanyň men diýen pälwanlaryny çagyrýar. Şa Mahmyt pälwana hem ýörite habar iberýär. Pälwan çagyrylan ýere barýar. Ýaryşyň öňküsi güni aýlanyp ýörşüne bir metjidiň üstünden ýoly düşýär. Seretse, metjidiň içinde bir aýal aglap, Hudaýa mynajat edip oturan eken. Mahmyt pälwan ondan näme üçin aglaýanyny soranda, ol aýal özüniň şu ýurduň baş pälwanynyň ejesidigini, ertir oglunyň gaýry ýurtdan gelen örän güýçli bir pälwan bilen göreşmelidigini, eger ogly göreşde ýykylaýsa, patyşanyň oňa jeza berjekdigini, netijede ondan kiçi çagalarynyň açlykdan gyryljakdygyny aýdyp, nalaýar. Mahmyt pälwanyň oňa rehimi inip, ertirki göreşde ol aýalyň oglundan bilgeşleýin ýykylýar we şeýdip olaryň maşgalasyny heläkçilikden halas edýär. Meşhur pälwanyň bu hereketi halkymyzyň ynsanperwerlik ýörelgeleriniň öz gözbaşyny asyrlardan alyp gaýdýandygyna şaýatlyk edýär.

Bu söz düzümi geňräk görünse-de, sözüň hakyky manysynda bar zat. Enelerimiz her gün irden, ilden öňürti, golaýyndaky guýudan içimlik suw getiripdirler. Şoňa-da «suwuň gaýmagy» diýerdiler. Gijesi bilen dynçlykda duran guýy suwunyň iň gowy ýeri ýüzüne galkýan eken. Şol suwy birinji bolup baran alýan eken. Bu tejribe öňden bar hem bolsa, gulagyna ilenler ondan peýdalanypdyrlar. Bilmeýän gelinler: «Näme barka, gara daňdandan guýa gidip, ertirligini agşam taýýarlap goýmaly ahyry» diýip, öýüň başga işleri bilen bolýan ekenler. Akyp ýatan bulanyk suwlaryň ýüzündäki buzlaryň durlanyp doňýandygyny, şor suwlaryň ýüzüne galkyp, doňan buzlaryň hem, zerurlyk bolanda, içmäge ýaramlydygyny synçy adamlar bilýändirler. Ýaplarda galan ýata suwlaryň buzuny alyp peýdalanýan adamlary özümiz hem bilýäris. Herhal, suwuň iň arassa, dury, süýji ýeri ýüzüne galkýan eken.

Il arasynda demirden, agaçdan owadan sallançaklary ýasaýan ussalar az däl. Ellerinden dür dökülýän zenanlarymyzyň arasynda hem ýüpden sallançak ýasamagyň özboluşly usuly saklanyp galypdyr. Ýüpden ýasalan sallançaklar gerek wagty gurup, başga wagt ýygnap goýmaga ýa-da ýola düşülende ýanyň bilen götermäge amatly bolupdyr. Ene-mamalarymyzyň aýtmagyna görä, ir döwürlerde sallançak ak öýüň tärimlerinden daňlyp, ala ýüpden edilipdir. Pagsa jaýlaryň burçundan kakylan tebläniň halkasyndan sallançagyň ala ýüpüni baglapdyrlar. Ýüpden edilen sallançaklaryň başujy günorta bakdyrylyp gurnalýar. Öýüň dulundan iki-üç metr aralykda iki sany agaç dikip, ýüpleri geçi çöpürinden, pagta süýüminden, goýun ýüňünden egrilip taýýarlanýar. Iki gat ýüpüň iki ujunyň her haýsy bir agaja berkidilýär. Sallançak üçin kilim, haly, palas dokalýar. Palasy sallançagyň iki ýüpüne gerip, her ýüpden aralary açylar ýaly üç garyşdan sähel geçýän sallançak agajy germelýär. Sallançak agajyň agzy ýüpe iler ýaly her ujuny köwýärler. Sallançak palasy gowşap, ýere degmez ýaly iki tarapyny berk edip, ýogyn sapakda temen bilen tikýärler. Irki döwürde hem enelerimiz pagta meýdanlaryndaky düşelgelerde tut agaçlarynyň arasynda ýüp germäp, sallançak ýasapdyrlar. Her gezek zenanlaryň biri enekelik edip, pagta meýdanynda işleýän eneleriň çagalaryny üwräp, hüwdüläpdir. Sallançakdaky çagany goramak üçin hem alada edipdir. Ýagny batly üwrelende çaga ýykylmaz ýaly sallançagyň ortasyndan ýüp daňypdyrlar. Mör-möjek gelmez ýaly her tarapa dikilen agajyň düýbi ýüň bilen saralypdyr. Ene-mamalarymyz ýagşy niýet edip sallançagy çarşenbe güni gurupdyrlar. Oňa düşekçe, ýassyk, ýorgan tikipdirler. Owadan alaja işip, sallançakbag, ýüp dokapdyrlar. Sallançak ýüpi we bagy dürli ýüplüklerden gotaz dakyp bezäpdirler. Gadymy däbe görä, çaga sallançaga salnan güni toý edilýär. Bu toýa çagyrylan zenanlar sowgat-serpaýly gelýärler. Öý eýeleri şol gün pişme bişirip, çagalara paýlaýarlar.